„Zimą na północy ciągle jest ciemno, a latem ciągle jasno. Przylądek Północny wieńczy metalowy globus ustawiony na pionowej skale, gdzie kończy się droga E69 i – według powszechnego mniemania – Europa w ogóle. Często skały są całkowicie spowite mgłą, oblane deszczem albo skute lodem, a wiatry szarpią przyjezdnym – chciałoby się powiedzieć, że jak liściem – ale szarpią nim po prostu jak szmatą.” Czy ktoś może żyć w takiej krainie? Czy są tacy, którzy nie chcą czy nie mogą jej opuścić? Książka „Hen na północy Norwegii” Ilony Wiśniewskiej pokazuje, że tak.
Autorka zabiera nas do Norwegii, hen na daleką północ. Słowo hen w języku norweskim, jak w polskim, odnosi się do odległości, tyle że w Norwegii to może być równie dobrze po drugiej stronie globu, jak i za rogiem. Hen to równocześnie daleko i blisko. Ilona Wiśniewska odwiedza Finnamark, najbardziej wysunięty na północ region, który dzisiaj już nie istnieje (w 2020 roku został włączony wraz z okręgiem Troms do nowo utworzonego okręgu Troms og Finnmark). Nie jest to bajkowa wyprawa wśród przepięknych fiordów, kolorowych domków i tego wszystkiego, co być może wielu osobom przychodzi do głowy na myśl o tej dalekiej, północnej krainie. To bezlitosny klimat z tak intensywnym wiatrem, że jest w stanie zmącić umysł. To garstka ludzi, problemy z utrzymaniem, rozpadające się, opuszczone domy. Autorka z wyczuciem i empatią powoli zdobywa zaufanie mieszkańców i słucha ich opowieści. Saamowie, bo to oni głównie zamieszkują te tereny, to ludzie twardzi, zdystansowani, dumni, kolorowi i bardzo charakterni. Do obcych podchodzą z nieufnością, ale też z zainteresowaniem. O trudnym życiu opowiadają jej różne osoby, które z różnych powodów często zmuszone są tam zostać. Opowiadają o tym, że głównym sposobem, by żyć i się utrzymać jest praca przy hodowlach łososia. Ryby karmione są w matfisk czyli rybnej stołówce. „Tutaj łosoś żyje nie dłużej niż dwa i pół roku, i do tego czasu powinien ważyć średnio pięć i pół kilo. Produkcja przebiega według planu, a dobry plan to gwarancja opłacanej produkcji. Narybek przypływa statkiem i jest wpuszczany do klatek w zatoce. Każda klatka ma średnicę dziewięćdziesięciu metrów, mieści dwadzieścia pięć kilogramów ryb na metr sześcienny i przykrywa ją namiot z siatki chroniącej przed ptakami. Skupiska klatek tworzą tak zwane lokalizacje, a każda z nich ma średnio jednego-dwóch opiekunów akvatekkniker.” Ich obowiązki mrożą krew w żyłach.
Książka „Hen na północy Norwegii” Ilony Wiśniewskiej – niezwykle malowniczy reportaż.
To reportaż o ciekawej społeczności Saamów – o ich trudnej historii w czasie II wojny światowej. O tym, jak przez lata musieli walczyć o swoją tożsamość, a także zmagać się z niechęcią Norwegów. Ale również o pięknych, tajemniczych tradycjach takich jak śpiew joik, tworzenie barwnych strojów i biżuterii czy upiększanie otoczenia przez malowanie murali na opuszczonych budynkach. Autorka odwiedza w tej podróży kilka miast regionu. Wśród nich jest Vardø, w którym dowiaduje się o przerażającym losie przodków mieszkańców, którzy w siedemnastym wieku paleni byli na stosach za rzekome czary. Osobną opowieść o tamtych czasach pamiętam ze wspaniałej książki „Kobiety z Vardø”.
A na koniec słów kilka o uzdolnionej autorce – Ilonie Wiśniewskiej. Jest reporterką i fotografką. Autorką kilku książek o dalekiej północy. Pewnego razu wybrała się do Longyearbyen. Na lotnisku czekał na nią redaktor naczelny norweskiego „Svalbardposten”. O ciekawym spotkaniu – jak do niego doszło i o tym, co z niego wynikło, można przeczytać tutaj.
Książka „Hen. Na północy Norwegii” Ilony Wiśniewskiej to fascynująca opowieść.
A kawałek saamskich melodii można posłuchać w wykonaniu najsłynniejszej tamtejszej piosenkarki: Mari Boine (jest jedną z bohaterek książki).
Finnmark to kraniec. Nie ma znaczenia, skąd się patrzy, bo to nadal będzie albo daleko, albo hen daleko.